De potvis is een komedie over twee zussen, hun moeder en de buurjongen die worden geconfronteerd met de beperkte houdbaarheid van hun vertrouwde bestaan. De zusjes Mia en Roos zijn zo verschillend als maar kan. Dat blijkt opnieuw wanneer zij elkaar treffen in het ouderlijk huis aan zee, om orde op zaken te stellen na de dood van hun humeurige vader.
bron: T.I.N
In deze luchtige komedie in vijf bedrijven, ontdekken een moeder en haar twee dochters in een synchroon lopend bewustwordingsproces, sinds vele jaren niet gelukkig te zijn. Ze besluiten alledrie opnieuw te beginnen. Moeder Ingrid besluit na de dood van haar man, met wie ze zich haar leven lang verveeld heeft naar Zuid-Azië te verhuizen. Haar dochter Roos besluit haar bestaan als nuffige expat-vrouw in Zuidoost-Azië juist op te geven en keert in weldadige nederigheid terug in het ouderlijk huis. Mia verlaat haar man en twee hockeyende kinderen die nauwelijks belangstelling voor haar hebben, en vertrekt met de ongecompliceerde, viriele en vrijgezelle buurman Walter voor een reis per camper door de Verenigde Staten. Maar voor het zover is, moeten bij de dames eerst de schellen van de ogen vallen. Dat gebeurt in een komedie, waarin de handeling zich afspeelt in de eerste periode na de crematie van de echtgenoot en vader van respectievelijk de moeder en dochters. Ze zijn dan voor het eerst sinds jaren weer voor langere tijd samen. Tijdens dit samenzijn komt de oorzaak van hun ongeluk aan het licht: ze hebben nauwelijks interesse voor elkaar, hun nabije omgeving en voor de wereld waarin ze leven. Zonder het zelf in de gaten te hebben, raakten ze zo onthecht van hun omgeving. Typerend voor die desinteresse is bijvoorbeeld dat de urn met de as van vader wordt vervoerd in een ordinair plastic winkeltasje en zoekraakt. In de opening van het derde bedrijf, dat zich afspeelt op de veranda van het huis van Roos in Bangkok, verwart Ingrid Thailand met Indonesië. “Thailand, moeder, je bent in Thailand.” Voor de komedie blijkt de desinteresse van de personages heel dankbaar: ze levert veel komische situaties en dialogen op.
De titel, De Potvis, slaat op een metaforische motief in het stuk. Een paar keer wordt gewag gemaakt van een potvis die op het strand is aangespoeld. Er wordt verteld dat zo'n stranding veroorzaakt wordt als het beest bij Schotland de verkeerde afslag neemt en in de Noordzee terechtkomt en daar zijn oriëntatie verliest. Aan het eind blijkt de metafoor op het lot van Ingrid, de moeder te slaan. Vlak voordat ze naar Zuidoost-Azië vertrekt, krijgt ze een zenuwinzinking, en zal de rest van haar leven thuis verzorgd moeten worden door Roos. Ze heeft in haar leven - heel slordig - de verkeerde afslag genomen, is haar oriëntatie kwijtgeraakt en gestrand.
Zoals alle stukken van Frank Houtappels is ook 'De Potvis' een klassiek toneelstuk te noemen. Ronde personages, vijf bedrijven en alles wat er verteld moet worden, wordt gecommuniceerd in dialoog. Daarbij is het stuk heel amusant. De personages zijn scherp getekend, oorspronkelijk en geloofwaardig. Het stuk toont een groot bewustzijn van de hedendaagse sociale gezinscultuur van Nederland en neemt daartegenover een dubbelzinnige houding in. Enerzijds lijkt de schrijver zijn personages in moreel opzicht af te wijzen: hij laat zien hoe triest hun desinteresse is. Anderzijds heeft hij deze tekortschietende dames zo innemend en menselijk neergezet, dat het mogelijk is tevens warmte en sympathie voor hen te voelen.
Personages
Ingrid, ongeveer 70
Mia, ongeveer 40 (dochter van Ingrid)
Roos, ongeveer 40 (dochter van Ingrid)
Walter, ongeveer 40 (buurman van Ingrid)
Persreacties
Houtappels schreef een originele komedie - een tikkeltje absurd, met een paar verrassende wendingen en vooral naar het einde toe een licht schurende ondertoon. De Potvis is een portret van vier eenlingen die er alles aan doen om het roest uit hun levens weg te poetsen. Geen simpel relatiegedoe, waarover zoveel ‘eigentijdse’ komedies gaan, maar een subtiel opgebouwd stuk over het gebrek aan deining in het leven. Korte zinnetjes, rake observaties. (Volkskrant, Hein Janssen)
Houtappels kleedt de handeling aan met een groot aantal geestige zinnetjes en dialogen. (Henk van Gelder, NRC Handelsblad)
De Potvis, een aantrekkelijke tragi-komedie over dat ene thema waar we nooit over uitgepraat raken: gezin en relaties. Houtappels heeft geestige dialogen in de vingers en legt smakelijk de pijn bloot die lange relaties met zich meezeulen. (De Telegraaf, Peter Liefhebber)
Fragment
BEDRIJF 4 DAG INGRID STAAT ONBEWEEGLIJK NAAR DE TUIN TE KIJKEN. ZE ZIT ONDER HET STOF. ROOS KOMT NAAR BUITEN, ZE WUIFT ZICHZELF KOELTE TOE.
ROOS: Bah. Wat een loeder, die Suzi. Ik zou d'r op straat moeten zetten, maar zij is al mijn derde hier en het maakt geen verschil. Het zijn allemaal dezelfde doortrapte, veile meiden. Ik heb haar verboden de telefoon nog langer aan te nemen, al doet ze natuurlijk of ze het niet begrijpt. Als het ze niet uitkomt kunnen ze ineens geen engels verstaan. Heb jij Ping gezien? Die hoort al lang aan het werk te zijn. Hij moet sproeien, het wordt een hete dag.
INGRID: Je hebt een schitterende tuin.
ROOS: Wij hebben de mooiste tuin van de hele buurt. Dankzij Ping. Je moet 'm een beetje opjutten, maar dan krijg je ook echt wat.
ROOS KIJKT INGRID VOOR HET EERST AAN.
ROOS: Wat heb jij! Wat zie je eruit!
INGRID: Ik ben gevallen.
ROOS: Je zit helemaal onder het... wat is dit?
ROOS LOOPT OP INGRID TOE EN WIL HAAR AFKLOPPEN. INGRID: Niet afkloppen. Het is je vader.
ROOS: Hoe... wat... waar is die urn!
INGRID: Ik wilde je vader de tuin laten zien. Maar ik denk dat die Suzi net gedweild had. Ik gleed uit over het afstapje en het deksel schoot los.
ROOS: (Roept) Suzi!.
INGRID: Het is niet haar schuld. Ik had beter uit moeten kijken. Ping wilde me nog overeind helpen. Maar toen ie die urn zag liggen zonder deksel is ie er als een haas vandoor gegaan. Ik weet niet zo goed wat ik moet doen. Hij ligt half over de grond, hij zit in mijn nek, in mijn oren, mijn wenkbrauwen, mijn haar. Ik heb 'm ingeademd. We zijn nog nooit zo intiem geweest.
ROOS: Je moet onder de douche.
INGRID: Ik kan hem toch moeilijk wegspoelen door een afvoerputje.
ROOS: Je kan hier ook niet zo blijven staan. ( Roept) Suzi!
INGRID: Ik weet niet zo goed wat ik moet doen. Misschien kan ze... Stoffer en blik of iets in die richting.
ROOS: SUZI! Blijf staan. Ik kom zo terug.
ROOS LOOPT NAAR BINNEN. INGRID BLIJFT ONBEWEEGLIJK STAAN.
ROOS KOMT TERUG MET STOFFER EN BLIK. ZE ZIET DE URN LIGGEN, RAAPT HEM OP EN GEEFT 'M AAN INGRID.
ROOS: Er zit een deuk in. Als het deksel nog maar past. Waar is het deksel? ROOS BEGINT VOORZICHTIG DE AS VAN DE GROND TE VEGEN.
ROOS: Ik doe het heel voorzichtig, zie je? Het is niet erg. Als ik er niet te lang over nadenk is er niks aan de hand. Het is gewoon stof. Godallemachtig. Ik heb al jaren geen stoffer en blik in mijn handen gehad.
INGRID: Het spijt me dat ik je tuinman weg gejaagd heb. Ik zou het heel erg vinden als door mijn schuld je gazon verdort. Het ligt er net zo mooi bij.
ROOS: Maak je niet druk moeder. In het ergste geval sproei ik zelf.
INGRID: Mijn moeder zei altijd, een vrouw is als gras. Af en toe moet je over je laten lopen.
ROOS: Af en toe misschien, maar niet heen en weer. SUZI!
ROOS LOOPT MET DE STOFFER NAAR HAAR MOEDER EN BEGINT HAAR HAAR MOEDER AF TE KLOPPEN. ZE PROBEERT ZO VEEL MOGELIJK AS OP TE VANGEN IN DE URN.
ROOS: Die luie teef. Ik heb zelf ook al eens bijna mijn nek gebroken. Ik heb het haar honderd keer gezegd, (Roept richting huis) PUT DOWN THE WET FLOOR SIGN AFTER CLEANING THE TERRAS! Werkelijk. Dit is de druppel. Ze vliegt eruit, kan me niet schelen wat Howard zegt. Het is zij er uit of ik eruit. Heb je je pijn gedaan?
INGRID : Mijn stuitje. Maar dat heb ik toch niet nodig.
ROOS: Verdorie, mamma.
INGRID : Ik zie het deksel. Daar.
ROOS LOOPT NAAR HET DEKSEL EN RAAPT 'M OP. ZE GAAT VERDER NIET VEGEN, KIJKT ZOEKEND OM ZICH HEEN.
INGRID: Hoe lang blijven jullie hier nog wonen.
ROOS: Het ligt er aan wat Howard wil. Hij kan hier vast nog wel een paar jaar blijven, zolang de economie niet tegen zit. Maar Howard is niet graag lang op één plek. Hij heeft het nu steeds over Suriname. Dus het zou me niks verbazen...
INGRID: En die tuin?
ROOS: We hebben nog overal een tuin gehad. Behalve in New York. Maar daar kun je weer heerlijk winkelen... Eens kijken. Ben ik nou overal geweest? Waar ben je precies gevallen?
INGRID KIJKT IN DE POT.
INGRID: Ik heb nog niet de helft. En het wás al zo weinig. Ik ben bang dat 'ie toch voor een deel is verwaaid. D'r zitten allemaal dorre bloemblaadjes tussen.
ROOS: Wil je dat ik de stofzuiger pak? Dan doe ik er een nieuwe zak in.
INGRID: Misschien is het wel goed zo. Misschien is dit wat ie had gewild. Misschien heeft ie me een duw gegeven. Had ie het wel gehad in die pot.
ROOS: Weet je wat ik denk? Ik denk dat je gelijk hebt. Het is wel goed zo. Er zijn erger plekken, het is een schitterende tuin. Hij vindt het vast geweldig om hier uitgestrooid te worden. A1 zie ik mijn tuinman waarschijnlijk niet meer terug. Zullen we de rest dan ook maar doen?
INGRID: Ja, dat lijkt me wel het beste. Hier?
ROOS: Nou, een beetje verder weg van het terras? En niet te dicht bij het zwembad, als het jou niet uitmaakt.
INGRID: Help me even.
INGRID HEEFT MOEITE MET OPSTAAN.
INGRID: Wat is het nou helemaal, zo'n stuitje Het heeft werkelijk geen enkel nut. Maar het kan nog verdraaid veel pijn doen.
ROOS: Kom maar. Of wil je nog even op Mia wachten?
INGRID: Waar is die?
ROOS: Fietsen, met Walter.
INGRID: Ach nee, laten we het maar doen. Dan hebben we het maar gehad
